Nieuws

Schoonschip op reis: Istanbul

Voor deze aflevering van ‘Schoonschip op Reis’ wordt u meegenomen door Ben Steenwijk, ex woonbootbewoner en thans werkzaam als interim manager. Hij neemt u mee naar een lang vergeten, ondergronds waterreservoir in het centrum van Istanbul, genaamd de Basilica Cisterne.

Waarom Istanbul en wat heeft Istanbul te maken met Projectbureau Schoonschip of met u als woonbootbewoner? Om met het eerste deel van de vraag te beginnen; het had eigenlijk iedere stad in de min of meer westerse wereld kunnen zijn, maar soms bevindt iemand zich voor het beantwoorden van een vraag op het juiste moment op de juiste plaats. Een dag nadat ik de site van het Projectbureau had bezocht en daar kennis had genomen van haar visie, te weten ‘verbetering van de kwaliteit van het water met als resultaat een schonere woon- en leefomgeving’, reisde ik af naar de hoofdstad van Turkije. Kwaliteit van water zat nog vers in mijn geheugen toen ik door Istanbul liep en ik vroeg mij dan ook af of waterkwaliteit alleen een onderwerp op de politieke agenda van deze tijd is of ook eeuwen geleden al een rol speelde.

Tijdens mijn reizen probeer ik zoveel mogelijk in contact te komen met de lokale bevolking. Enerzijds om culturen te proberen te begrijpen, anderzijds om te ontdekken. Zo ging al pratend met een inwoner van het historisch centrum van Istanbul het gesprek al snel over mijn - tot op dat moment onbeantwoorde – vraagstuk over waterkwaliteit en werd mij verteld dat onder Istanbul enkele honderden ondergrondse waterreservoirs liggen. De grootste en mooiste bleek de Basilica Cisterne te zijn die ‘gewoon’ in het centrum van de oude stad ligt. Verstopt onder straten, terrasjes en winkels. Ja zelfs onder rioolbuizen. Het spreekt voor zich dat ik deze cisterne direct heb bezocht.

 

Basilica Cistern

Het water in de Basilica Cisterne is zo schoon dat er zelfs karpers in zwemmen.

Als je er niet op bedacht bent, zul je er als toerist zo aan voorbij lopen, maar dichtbij de Moskee de Aya Sofia ligt de ingang naar de Basilica Cisterne, ook wel het ‘Verzonken Paleis’ genoemd. Hoewel Istanbul als stad in drie totaal verschillende delen, welke van elkaar worden gescheiden door het water de Bosphorus, al adembenemend mooi is, vormt de Basilica Cisterne voor mij het indrukwekkendste bouwwerk. Door de enorme afmetingen, met z’n 143 bij 65 meter, het ongeveer 9 meter hoge plafond, de 336 zuilen en een opslagcapaciteit van 100.000 ton, lijkt het reservoir van binnen op een basiliek.

Gevoelsmatig ben je ondergronds ver weg van de mensenmassa’s en het continue getoeter in de stad waardoor het geluid van vallende druppels in deze mystieke omgeving bijna oorverdovend is. Hoewel er wordt beweerd dat zo’n 7.000 slaven betrokken waren bij de bouw van de cisterne, zijn hiervoor geen bewijzen. Mocht dit overigens wel het geval zijn geweest, dan zouden ze trots mogen zijn op het eindresultaat. De Basilica Cisterne is aangelegd tussen 532 en 542 in opdracht van keizer Justinianus I van het Byzantijnse Rijk (het Oost-Romeinse Rijk) als wateropslag voor zijn paleis. Het water om de cisterne te vullen werd door middel van een aquaduct aangevoerd vanaf het ongeveer 20 kilometer ten noorden van Istanbul gelegen Belgrado woud. Net als de andere wateropslagplaatsen moest de cisterne voor genoeg schoon drinkwater zorgen in tijden dat de stad aangevallen werd. Zo blijkt maar weer dat schoon water of kwaliteit van water niet alleen een item is van de 21ste eeuw, maar al eeuwen lang de gemoederen bezig houdt.

 

Maar er is meer...

Nieuwsgierig geworden door deze reportage ging de redactie van Projectbureau Schoonschip op zoek naar meer informatie over het water- en rioleringssysteem in Istanbul. Al snel bleek dat er – onder de grond – een rijke rioleringsgeschiedenis verborgen ligt. Deze geschiedenis voert ons terug naar het jaar 764 voor Christus, toen de eerste kastelen en burchten uit het Urartu Koninkrijk werden voorzien van toiletten binnenshuis en rioolafvoeren. Hiermee was de basis gelegd voor het moderne sanitatiesysteem, zoals wij dat vandaag de dag ook nog kennen. Toen Constantinopel bijna 1.000 jaar later de stad Constantinopel (het huidige Istanbul) stichtte, werd de stad voorzien van Romeinse cisternen, zoals de bovengenoemde Basilica Cisterne, en riolering.

Het sanitatiesysteem van Constantinopel stelde de stad in staat om tijdens de Middeleeuwen een van de grootste en welvarendste steden van Europa te worden. Vandaag de dag is Istanbul met een inwonersaantal van meer dan 11 miljoen de op twee na grootste stad ter wereld. Zoals iedere metropool is Istanbul sterk afhankelijk van de sanitatie-infrastructuur om een dergelijke bevolkingsdichtheid mogelijk te maken. Echter, een infrastructuur die stamt uit de Romeinse tijd is op enig moment aan onderhoud toe, mede in het licht van duurzaamheid en kostenefficiëntie, begrippen waar de Romeinen nog nooit van hadden gehoord. Vandaar dat het Departement van Water en Riolering (ISKI) in 1992 met een plan kwam om richting te geven aan de investering op het gebied van water en afvalwater tot 2040. Op papier prachtig, maar in de praktijk een hele uitdaging, want eeuwenoude pijpleidingen zijn uiteraard verstopt onder eeuwenoude gebouwen, zoals de Aya Sophia en het Topkapipaleis, waardoor zij slecht toegankelijk zijn. De gehele oude binnenstad van Istanbul is Werelderfgoed, je breekt dan niet zomaar even een straatje open. Bovendien zou het openbreken van straten een enorme (economische) impact hebben op het toerisme. ISKI stond hiermee voor een groot dilemma. Aan de ene kant moest het het verval van het oude rioleringssyteem stoppen, want dit bedreigde niet alleen de historische monumenten maar ook de volksgezondheid, aan de andere kant was het ondenkbaar om het Werelderfgoed af te breken.

 

Aya Sofia

De Aya Sophia. Afbreken om de riolering te vervangen is geen optie.

 

Een goed voorbeeld van dit dilemma deed zich voor bij de Binbidirek Cistern, een cistern die vergelijkbaar is met de Basilica Cisterne uit de bovenstaande reportage. Met het verstrijken van de eeuwen veranderde de infrastructuur boven deze cistern en kwamen er hotels en restaurants met uiteraard riolering. Ongelukkigerwijs begon de riolering te lekken, waardoor het afvalwater in de cistern terecht kwam. Het vervangen van de lekkende rioolbuis zou het verkeer én de handel in het toeristische district platleggen en waarschijnlijk ook de cistern verwoesten. Niets doen was echter ook geen optie, want dan zou de lekkende riolering op termijn de cistern verwoesten.

Na uitgebreide en wereldwijde research leek de oplossing gezocht te moeten worden in ‘trenchless pipe rehabilitation’, een methode die kan worden toegepast zonder te graven. Deze methode die in Noord-Amerika veelvuldig werd toegepast, was op dat moment in Europa nog relatief onbekend. Dit bracht uiteraard een risico met zich mee. De ISKI besloot daarom om de methode eerst ‘uit te testen’ in een relatief onbevolkt gebied, waar bovendien geen historische gebouwen waren. Op deze manier kon men ervaring opdoen, zonder het risico te lopen dat schade zou worden toegebracht aan het culturele erfgoed. De rioleringswerkzaamheden boven de cisternen zijn – nadat de nodige ervaring was opgedaan – uiteindelijk ’s nachts uitgevoerd om zo weinig mogelijk verstoring van het verkeer en het toerisme teweeg te brengen. De dag erna ging het straatleven gewoon verder alsof er niets was gebeurd. De verwachting is dat de nieuwe riolering tenminste honderd jaar mee gaat.

De afgelopen vijf jaar heeft Istanbul ruim 50 kilometer rioolbuizen op deze manier vervangen, waarvan een groot deel in het historische centrum ligt.

 

Istanbul waterbestendig?

Maar is Istanbul met deze nieuwe riolering dan ook waterbestendig? In Schoonschip E-Nieuws heeft u kunnen lezen dat Amsterdam er alles aan doet om de wateropgaven, zoals zwaardere regenval, het hoofd te bieden en ook in de toekomst waterbestendig te blijven. Dat deze wateropgaven niet alleen voor Nederlandse steden gelden, maar ook voor de rest van Europa, bleek in september 2009 toen het westen van Istanbul geteisterd werd door zware overstromingen. Slechte riolering en onverantwoordelijke stadsuitbreidingen lijken de voornaamste oorzaken van deze overstromingen te zijn geweest. De burgemeester van de stad, Kadir Topba, wijt het probleem ook aan de opwarming van de aarde, maar veel deskundigen zijn het daar niet mee eens. De totale schade wordt geschat op 70 miljoen euro. Verder leed de economie van Istanbul schade door kapotte bruggen en wegen, en vertragingen bij een ondergelopen douanekantoor. Dertig mensen kwamen om het leven.

 

Overstroming Istanbul

Overstroming in Istanbul. Dertig mensen kwamen om het leven.

 

De problemen deden zich vooral voor in westelijke wijken van de stad, die de afgelopen jaren razendsnel zijn gegroeid. Door alle nieuwbouw heeft de grond geen absorptievermogen meer. Bovendien is gebouwd op plekken waar vroeger beekjes stroomden. Veel natuurlijke afvoerwegen voor het water zijn daardoor gedempt of afgesloten. De Turkse minister van Publieke Werken, Mustafa Demir, heeft na afloop van de overstromingen onmiddellijk erkend dat de wildgroei aan nieuwbouwwijken medeverantwoordelijk was voor het drama. Hij zei tijdens een bezoek aan de getroffen gebieden: ‘We moeten voorzichtiger zijn bij het ontwerpen van infrastructuur en steden.’

Zo blijkt maar weer, dat dit niet alleen een vraagstuk van Nederlandse ambtenaren is. Onderwerpen als waterkwaliteit, klimaatverandering en waterbestendige steden houden wereldwijd de gemoederen bezig.

 

terug